Trail- en panorama-biken in het zuiden van Zuid-Tirol

Lukas Terzer fronst zijn voorhoofd. "Jullie maken eetfoto's zonder wijn?" In zijn stem klinkt niet alleen gespeeld ontzetting mee.
Verlegen als een schooljongen die betrapt is bij verboden balspel laat Erwin zijn camera zakken en probeert hij een verklaring. Maar te laat. De anders zo gezellige gastheer is al omgekeerd en naar binnen in zijn herberg verdwenen.

Zoveel moeite hebben ze zich allemaal getroost: BikeHotels Südtirol directrice Michi Zingerle bij het coördineren van ons verblijf en programma, dat, waarom ook niet, toch ook een bezoek aan een wijnkelder zou kunnen omvatten? MTB-gids en hobbywijnbouwer Rupert Frainer bij het doorkruisen van alle hoogten en hellingen van het Unterland plus Überetsch, dat hij met zoveel anekdotes over land, mensen en wijn omlijstte. Eigenaar van het wijnhuis Christof Tiefenbrunner bij het overbrengen van oenologische basiskennis, die hij zo elegant in de rondleiding door zijn kasteelkelder Turmhof liet terugkomen. En natuurlijk hotelbaas Lukas Terzer zelf, bij het huisvesten en verzorgen van onze driekoppige ploeg, wat hij met zoveel zorg, gastvrijheid en sommelier-expertise op zich nam.
En wij? Aan het einde van de dag drinken we in het grootste wijnbouwgebied van Zuid-Tirol water in plaats van wijn.

Sant' Antonio-Pozzo, een stadsdeel van Kaltern an der Weinstraße, precies 35 uur eerder. We hebben ons (dankzij Südtirols Süden Card gratis) en onze fietsen (tegen het gereduceerde dagtarief van 3,50 euro per stuk) in de Mendelbahn ingecheckt en wachten nu gespannen op de aankomst van de knalrode berg-Ferrari.
Slechts 12 minuten rijtijd heeft de in 1903 als eerste elektrisch aangedreven verbinding in Tirol geopende lijn naar de 854 meter hoger gelegen Mendelpas nodig. Ze overbrugt de 2.374 meter lange route met gemiddeld 39% en maximaal zelfs 64% stijgingspercentage, waardoor ze lange tijd als de steilste kabelbaan van Europa gold.

Als alternatief zouden we over de het hele jaar berijdbare pasweg naar de met 1.363 m diepste insnede van de Mendelkam kunnen omhoogtrappen, die van oudsher de grens vormt met het Italiaanstalige Trentino en de toegang naar het Nonstal. Maar die is helaas verworden tot een racebaan voor motoren en een uitstaproute voor auto’s.
Daarom veroveren we de Mendel niet op de sporen van de eerste toeristen uit de hogere kringen van het Habsburgse en Wilhelminse rijk - onder hen in 1889 en 1894 zelfs keizerin Sisi - aan wie uiteindelijk op de pashoogte ook chique hotels en herbergen werden gebouwd. Liever laten we ons comfortabel in de Direttissima omhoogbeamen. Er komt toch nog genoeg afzien om omhoog naar de Roen, de spectaculaire huisberg van Tramin en hoogste top van de Mendelkam!

Dat alles en meer heeft Rupert ons al verteld tijdens onze tocht van Kurtatsch, locatie van het Bikehotels Terzer, naar St. Anton, dalstation van de Mendelbahn — als we al adem hadden om te praten. Want enerzijds was de ongeveer 13 km lange weg door de dorpen geenszins zo vlak als je doorgaans van een aanrit naar een dalstation zou verwachten. Vooral de hellingen naar Altenburg en al eerder naar Söll hadden het in zich.
Anderzijds stokte ons vanaf het begin de adem bij al die pracht en luister die zich in het ochtendlicht ontvouwde. Met de zon in het gezicht trapten we als op een XXL-uitkijkterras zo'n 150 hoogtemeters boven de vlakke dalbodem, voor en achter ons de bergkammen van de Nonsberggroep en de Fleimstaler Alpen, die de ene keer rotsig en licht stralend waren, de andere keer bosrijk en donker pronkten, onder ons de eindeloze appelweiden links en rechts van de Etsch, en om en boven ons de hele trots van de regio: wijngaarden zover het oog reikte.

Voor het grootste deel zijn ze hier, rond het even beroemde als pittoreske Tramin, aangeplant met het bekendste van de drie inheemse Zuid-Tiroolse rassen: de Gewürztraminer. "Deze druif houdt van de warme, goed geventileerde steile hellingen en kalkrijke, leemachtige bodems", vertelde Rupert. Tot op vorstvrije 600 m reikten de Traminer-aanplantingen; de beste lagen bevonden zich op iets meer dan de helft daarvan.
In grote lijnen gaat het Zuid-Tiroolse wijngaard er hetzelfde aan toe als de mountainbikers in de regio: hij profiteert van het mediterrane klimaat van het zuiden en van de Alpen als koudebescherming in het noorden – en dat al sinds mensenheugenis. Zijn thuis, zo zei de Traminer niet zonder trots, "is waarschijnlijk een van de oudste wijnbouwgebieden van Europa." In het nabijgelegen Margreid groeit tegen een huismuur de in 1601 geplante oerrank, de oudst gedateerde wijnstok van het continent. Maar al de Räter verbouwden hier in de vijfde eeuw voor Christus wijn.

Zodra de mountainbikes in de Mendelbahn-wagons gestapeld zijn, ontwikkelen wij een stevige fobie. Steil als de ladder van een via ferrata loopt de baantracé omhoog. Onvoorstelbaar als het touw nu zou scheuren!
Dat gebeurt natuurlijk niet; en het is ook nog nooit gebeurd, stelt Rupert ons gerust. En dat moet hij weten, want hij heeft – zoals zo veel mensen uit het Onderland – alle zomers van zijn jeugd op de Mendel doorgebracht. Want wanneer in het dal beneden de lucht van de hitte trilde en zelfs de Ora, de zuidwind van het Gardameer, geen echte verkoeling meer bracht, vluchtten de inwoners al eeuwenlang naar hogere oorden.
"Vanaf half juni hadden de wijnbouwers vroeger tot de oogst niet veel te doen. Dus kwamen ze met zak en goed naar het zomerverblijf hierheen", legt de local ons uit. Hun oorspronkelijk illegale hutten, aanvankelijk zelfs alleen tenten, werden al lang geleden door betaling van een kleine vergoeding gelegaliseerd; ook leidingwater en riolering kwamen later. En van meerdere weken aaneengesloten verblijf is het de klassieke weekenduitstap geworden.

Klinkt idyllisch? Dat is het ook – als je niet net op de fiets zit. Wie er echter per se van overtuigd is dat hij de 2.116 m hoge Roen met de mountainbike te lijf moet gaan, komt zelfs met motorondersteuning op menige steile helling flink in het zweet. Wat op deze stralend zonnige junidag natuurlijk ook komt door de enorme hitte die zich over heel Europa heeft vastgezet.
Hoe dan ook hijgen en kreunen we ondanks de ingebouwde extra wattjes op de aanvankelijk nog geasfalteerde, later met grind bestrooide en steeds grover wordende weg nr. 500 behoorlijk, terwijl collega Bio-Bike (hij werd gewaarschuwd en heeft het zo gewild!) om te overleven vecht.

Toch biedt de berg troost: met hellingspercentages van meer dan 25 en minder bosachtige schaduw ten gunste van almweiden en bergdennen. Hoewel zijn machtige rotskroon, die meer dan 400 meter steil het Etschtal invalt, al van onderaf imposant oogde, wordt de Roen namelijk des te indrukwekkender naarmate we dichterbij komen.
Dat komt enerzijds door zijn opbouw. Terwijl de tweeduizender aan de Trentino-kant zich presenteert als een zacht bergweidelandschap, doen zich richting het oosten ware afgronden open, waarvan de enorme dimensies zich pas hogerop ontsluiten, omdat de hoogste top van de Nonsberggroep uit de dekking van de duidelijk lagere Schwarzen Kopf komt.
Anderzijds ontstaat deze indruk door het trapgewijs intensievere vergezicht. Reeds bij de Malga di Romeno, een betoverende rustplek op 1.769 meter hoogte met geitjes, pauw en goudfazant en traditionele Trentino-keuken à la Strangolapreti of polenta, kregen we een eerste voorproefje geserveerd. Tot aan de top bouwde het uitzicht zich vervolgens dramaturgisch perfect op - met elke trap een beetje meer, tot het overweldigende 360°-panorama op het hoogste punt.

Wat er bij goed weer van daarboven allemaal te zien is, overstijgt elk notitieboek, elke spraakmemo, elke bergherkennings-app. Rupert, gepassioneerd multisporter, jager en landschapsbeheerder, kent en benoemt de hoogtes toch allemaal moeiteloos.
Kort gezegd dwaalt de blik van de oostelijke Dolomieten met bijvoorbeeld Peitlerkofel, Geislergroep, Rosengarten, Latemar en Marmolata over het Lagorai-gebergte en de Gardameerbergen naar de Brenta- en Adamello-groep en het Ortlergebied; en in het noorden van de bergen van het Meranerland tot aan de drieduizenders van de Ötztaler en Zillertaler Alpen. Bijna 2.000 meter onder ons strekt zich met zijn eindeloze lappendeken van appelgaarden het Etschtal uit van Bozen tot Trient, fonkelen de donkergroene Montiggler Seen en zal later ook nog het turkooisblauwe Kalterer See achter de rotswand tevoorschijn komen; met vissen zo groot dat je ze af en toe zelfs van hierboven zou kunnen onderscheiden, zegt onze gids.
Verrassend klein is daarbij alleen het topkruis van de Roen, dat bovendien niet eens op het hoogste punt staat, maar pas op het iets zuidelijker gelegen rotsplateau. Zulke bescheidenheid past bij deze bijna loodrecht oprijzende, ontzagwekkende steile wanden veel beter in het beeld dan het anders zo vaak voorkomende gigantisme van door mensen gemaakte landmerken.

Het uitzicht tijdens deze droomtocht is dus gewoonweg adembenemend. En dat des te meer, omdat het ons ook op de nu beginnende Roen-trail nog een heerlijke eeuwigheid lang blijft vergezellen. Want in de eerste vijf van haar ongelofelijke 14 kilometer en 1.900 hoogtemeters blijft deze epische afdaling nog langs de rotswanden van de Mendelkam hangen, surft over kleinere wortels en grasvelden door het bergdennengebied, tast zich via een wilde trappenpassage — die we even moeten duwen — voort naar de Schwarzen Kopf en voert van daar nogmaals uiterst flowend tot aan het Wetterkreuz. Hier genieten we, omgeven door de sporen van de onlangs ontstoken Herz-Jesu-vuren, nog één keer van het panorama en de dieptezichten.

Na het Grauner Joch verdwijnt de Roen Trail in het bos. Wie bij de bochtig-steile, met keien bezaaide trail-ingang al zijn handen vol had, blijft nu beter op de bosweg en cruist rustig het dal in.
Voor alle anderen begint hier een natuurtrail van de „bovenste S2-klasse“, naar schatting van Rupert. In Zuid-Tirol, waar men trails doorgaans laag inschat qua moeilijkheid, is dat best een statement. We zijn benieuwd.

In de praktijk is het pad niets voor watjes. Smal, vol wortels en doorspekt met rotsafstapjes, passeert het vooral in het begin ook steil terrein met afgronden. Bovendien duiken regelmatig scherpe haarspeldbochten op, en met name de nieuwe instapjes na boswegen vergen soms wat moed.
Hoe dieper we echter komen, hoe minder het pad zelf per se vlak wordt, maar in ieder geval wel de omgeving. En als we eindelijk geleerd hebben om te gaan met de „zweterige stenen“ (rotsplaten die glad en vochtig worden zodra de luchtdruk ook maar enigszins daalt), staat een vlot slot eigenlijk niets meer in de weg – behalve misschien een klein lek in de band. Maar wie zou dat hebben, als de maag al knort, de sluitingstijd van de uitgekozen eetgelegenheid nadert en het net nog dichte, nu steeds lichter wordende bos met elke afgelegde meter verder opwarmt, totdat het tenslotte volledig wijkt voor de warmte-minnende wijnranken?

Midden in de Eerste Wereldoorlog, binnen slechts twee jaar door Servische en Russische krijgsgevangenen gebouwd, diende de 50 km lange spoorlijn van Auer naar Predazzo in het Val di Fiemme oorspronkelijk uitsluitend militaire doeleinden: zij moest soldaten en bevoorrading naar het Lagorai-front in de Dolomieten brengen.
Het daaropvolgende goederen- en personenverkeer werd in 1963 om economische redenen stopgezet. Vandaag is het oude traject aan de rand van het natuurpark Trudner Horn, met zijn tunnels, viaducten en bruggen, een geliefd fiets- en wandelpad.

Over de eerste kilometers is het echter een tijdreis naar de oudheid en een uitstapje naar een heel bijzonder natuurparadijs. Want direct bij het begin van de tracé ligt Castelfeder, de markante en beroemde porfierheuvel met daarop de gelijknamige ruïnes van Byzantijnse verdedigingswerken.
Er heerst een eigen sfeer in deze mengeling van zwart-rood vulkanisch gesteente, geel steppegras, groen struikgewas en bruine moerassen, die alleen door intensieve beweiding behouden kan blijven. Olijfberg-sfeer ontmoet historiedrama, boven de biotopen kwaakt het en fladdert het en in de schaduw van reusachtige eiken dutten ezels. De lokale bevolking, vertelt Rupert ons, gebruikt de weiden ook heel nonchalant voor (winterse) zonnebaden.

Voor de terugweg volgen we een aanbeveling van onze gastheer: door het hek, over het weiland, bij de derde boom links het bos in - in Zuid-Tirol mag dat. Een vloeiende op-en-neer terug naar Truden zou ons daar te wachten staan, had Lukas 's ochtends beloofd.
Nou, een vrolijke zigzag tussen de hoogtelijnen tekende het smalle, door wortels en keien bezaaide trail dat Rupert voor ons uitzocht, inderdaad de steile helling in. Wat de definitie van 'flow' betreft, zouden we ons gezien het lastig onritmische verloop van het pad echter nog eens moeten buigen bij de laat-ontdekte rot in het vak - Lukas gaf lange tijd de voorkeur aan paragliden en ontdekte de wielersport pas in zijn veertiger jaren -.

Die kans zou zich eigenlijk spoedig voordoen, want zoals ook gisteren wilde de eigenaar van de 19 kamers, zodra zijn familiebedrijf (in de bediening en huis: echtgenote Charlotte; in de keuken: broer Valentin en zoon Filipp) het toeliet, zich bij ons voegen. Daarmee zou ook duidelijk zijn hoe de gepassioneerde gastronoom ondanks zijn veeleisende beroep aan zijn aanzienlijke 7.000 kilometer per jaar komt: de gecertificeerde MTB-gids ziet het niet als plicht maar als verrijking om met gasten te rijden en grijpt simpelweg elke gelegenheid aan!

Ook Rupert is blij met ons tamelijk fietsvaardige groepje en haalt, trouw aan zijn "Alles-is-mogelijk"-credo van die ochtend, voor de verdere terugweg door het Mühlental naar Neumarkt tevoorschijn: een fraaie combinatie van technische bos-trails, grofgeschotterde highspeedpassages, glad- en puinrijke wandelpaden met talrijke bochten en afstapjes en eenvoudigere tussenstukjes.
Met brede grijns komen we tenslotte aan in het pittoreske plaatsje direct aan de oever van de Etsch. Neumarkt is, naast zijn villa's in Venetiaanse stijl en charmante binnenplaatsen, vooral beroemd om zijn laubengangen. Als kenmerk van middeleeuwse bouwkunst creëerden deze weerbeschutte handelsruimtes toen de stad, die door de vlotvaart rijk geworden was, werd uitgebreid. Tegenwoordig dienen de 500 meter lange Lauben als terrasjes, uitgebreide winkelruimtes, evenementenlocaties, zonwering enz. en geven ze het oude dorpshart een heel bijzonder flair.

Alsof de culturele zijstapjes nog niet genoeg waren, wacht ons na twee, drie bolletjes ijs van de Gelateria Arlecchino het laatste hoogtepunt van ons verblijf: Door de inmiddels broeiend hete appelgaarden steken we weer over naar de westzijde van het Etschtals en vallen, bezweet en stinkend, zoals we zijn, in de koele kelders van het Weinguts Tiefenbrunner .
De chef persoonlijk neemt ons onder zijn hoede, leidt ons naar de diepste ruimten en naar de oudste en nieuwste voorzieningen van zijn kasteelkelder en door 350 jaar familietraditie en wijnbouwkunst. Daarbij moet je weten: Christof Tiefenbrunner staat aan het hoofd van een onderneming waarvan de eerste schriftelijke vermelding teruggaat tot het begin van de 13e eeuw en die in 1675 in familiebezit kwam. En dit erfgoed moet behouden en met frisse ideeën voortgezet worden.